Category Archives: !pick-a-language

Its sub-categories enable you to sort my blog entries according to the language they were written in and thus get rid of the non-English mumbo jumbo.

This blog is being moved

This blog is being moved to a new location at my vanity domain. You may want to re-allign your bookmarks to my blog at Apart from having a custom name the main advantage of new domain is that -as opposed to all blogs- it is not filtered in (thus far) and so I have less hassle accessing it (I am now in Iran, if you’ve missed that update).

The move is a part of a larger process of organizing and updating (and pruning) the sprawl of my web-presence. You can expect some tweakings and changes (and mildly interesting additions) over the next few weeks. Stay tuned!

To those who had commented/written with no reply from my part:

I am very, very sorry. I really am. Please, have a bit more patience and I will try to get back to everyone. Honestly :)

Nowy Rok

W nawiązaniu poprzednich postów  małe uzupełnienie i konkretyzacja planów na 2011.


Irlandzki – 2 kwietnia egzamin (B2). Do końca lutego okaże się, czy to realne. Oczywiście ważny jest nie sam egzamin, ani tym bardziej jego wynik, ale to jak dobrze zdołam się przygotować, zważywszy na szczupłość czasu, wątłość motywacji i ogólną bezsensowność przedsięwzięcia :)

Coś innego – zobaczymy później, kolejka jest długa: węgierski, ormiański, turecki, arabski, chiński, kurdyjski (i inne: patrz poprzednie wpisy), można wybrać najwyżej jeden;

Praktyka / Doskonalenie / Czytanie

Perski – rozwinąć słownictwo, żeby mówić i pisać nie tylko składnie ale i ładnie; nabyć trochę głębszą wiedzę o literaturze klasycznej; pielęgnować kontakty i uczyć się od rozmówców;

Rosyjski – pisać czasem, czytać często

Francuski, Włoski – czytać czasem

Zbieranie / Pisanie / Publikowanie

Perski – doprowadzić podręcznik do jakotakiej formy; uzupełnić internetowy słowniczek persko-polski o część polsko-perską (mniejszą); napisać zarys rozmówek polskich dla Irańczyków;

Lezgiński, Maryjski, Ewe – rozbudowywać strony internetowe i czegoś się przy okazji nauczyć.

W związku z tym, że powyższe plany są bardzo ambitne, a czasu wolnego będzie raczej mniej niż więcej, najprawdopodobniej aktywność tego bloga – i tak przecież nie zachwycająca – ulegnie ograniczeniu. Może stanie się on poletkiem ćwiczeń językowych, a może zamrze zupełnie. Czas pokaże.

List of languages – silly approach

To complement yesterday’s serious entry here’s something from the realm of daydreaming. Mind you, I have done such listings many times already, so when I say they are silly and next-to-useless, I know what I mean.

Without further ado, a categorized list of languages I would like to learn someday (if the world was perfect). The categories are not clear-cut, that is one and the same language’s appearance in a couple of them could be equally justified. In particular, almost all (or all?) of them could qualify under the first label, which is…

Languages I would like to relearn

As said above I had longer or shorter stints with most if not all of the languages listed. But only in a very limited number of cases can I say that I had learnt them to a usable level at some point.

Criterion – having once been able to use it actively and/or having made my way through a teach yourself textbook (or equivalent).

Languages belonging here (in no particular order): Italian, Hungarian, Hindi, Finnish, Indonesian, Serbian, Romanian, Georgian

Languages spoken in Iran

As I am based in Iran now and – if all’s well – will remain here for the next couple of years, learning a minority language spoken here is tempting.

Languages considered: Azerbaijani, Armenian, Kurdish

Regionally important languages   

Now, my stay in Iran will end someday and after that happens I have a good chance to be posted in some other country in the region. It would be good and useful to be prepared for that. For instance by learning: Arabic or Turkish

Globally important languages

No matter where I will work there are some languages which could always come in handy. Worldwide these are (apart from English, Russian and Arabic): Chinese, French and Spanish, and in Europe German could be an interesting addition.

Languages I have ‘worked’ with

There are three little-known languages I have made, am making or will make websites for. It wouldn’t be a bad idea to have some idea about them, instead of just providing materials. So, I would like to learn Lezgi, Ewe and Mari

Languages important because of the diversity

If you thought all the languages already listed make for a very diverse collection, think again. In my opinion, there are still many glaring empty slots. To fill them even in half I would need, at the very least, the following: Xhosa (or Zulu), Maori, Seneca (or Mohawk), Quechua (or Aymara), Somali, Albanian, Tagalog, Yolngu Mata, Nheengatu, Tok Pisin  (I only mentioned those I am interested in, for a truly comprehensive list you would need at least a couple more esp. from East and South-East Asia).

Random languages or challenges ahead

My experience so far clearly shows that I can never predict what I will be involved with even a year later. In particular I hadn’t been planning beforehand for many of my ‘language adventures’, including Persian, Mari, Lezgi or Ewe, yet they happened and in at least one case (Persian, of course) had a profound impact on my carreer and life as a whole.

This is to say the list is always open-ended. For all I know tomorrow I could meet a speaker of Oromo or Chukchee or Tetum… or somebody from Guadalcanal or Omo Valley (or Manhattan ;)  might finally take up The Offer… or I might – at some point – decide to devote, say a month or three to learning a language I hadn’t learn before just to check what is possible… The future possibilities are – as the whole future is – indeed limitless.

Closing remarks

Believe it or not, but I tried hard to limit myself when listing the above languages. For instance, I have completely omitted dead languages, at least some of which are (or could be) of some interest. Also, I didn’t list all the Slavic, Caucasian and Iranian languages I am vaguely (or more than vaguely) interested in.

Bear also in mind, that I am a reader and not a talker – as reading is much easier to learn and maintain than conversational skills, my chances for learning a wide selection of languages are a little bit better. This doesn’t mean I can reasonably expect to learn all the languages listed here, or even most of them – almost certainly I will learn only a couple of them to an intermediate level (ie. can read newspaper articles), and probably none of them really well.

You may have noticed that some language names are bolded. These are the ones I am assigning a somewhat higher priority to.

As always, I am eager to hear/see/read any comments.

List of languages – sensible approach

Publishing lists of languages one is learning, wants to learn or merely dreams of learning seems to be a current fad in the Polish community of language bloggers (see eg. here and here).

As dull and vapid autobiographical posts like this one are bound to be read more (humans are gossipy animals after all) than anything more substantial, and as at the moment I don’t, in fact, have anything more substantial to say, let me join this caravan and for the umpteenth time provide you with an overview of my future failures (I say failures because such plans and lists always and always stay only on paper). 


Downsizing the dreams

A sensible approach first. Long-time plans (ie. more than a year ahead) make no sense because in the meantime circumstances change widely and wildly. Thus, I am only going to tell you a bit about a half-year perspective.

First, I am planning to use the coming months to improve my Persian – read stuff, write stuff, watch stuff, talk stuff – so that I would be able to play with the language and get well-acquainted with what’s going on in Iranian literature and humanities.

Second, I will try to pay more attention to Russian (and maybe English as well). Write more, try to broaden vocabulary, strive to sound eloquent and interesting (or at least to sound the way I can sound in English). Above all – use it more actively, maintain contacts with local Russian-speaking community, read the books I’ve gathered…

Third, a focus on Irish. It is not a language I really need to learn, but  it is a language I have to learn for the sake of preserving, as Persians have it, the water of my face. My honour, that is. I have told many people that I was going to learn it, so not learning it would mean backtracking on my word, which is not something I would do gladly.

If you didn’t notice – I am being less than half-serious now, as anyone who knows what honour is knows that it has nothing to do with keeping vague promises about learning obscure languages. Truth is, I wish to learn Irish for the fun of it. The fun of the language, the fun of the learning process, the fun of overcoming my own weakness of character. In April 2011 I will, if God so wills, sit an exam in Maynooth. It will be either B1 or B2 – I have until March to decide (which is good because right now my Irish hovers around A0).   

Fourth, – the hardest and the most pivotal part of it – resist the inevitable urge to play and toy, tweak and dabble with something else…


That would be all. The “daydreaming again” list should appear tomorrow.

Mari textbook

Breaking the radio silence with a nugget found on the interwebs:

The Viennese website on Mari language now makes a whole textbook of Meadow Mari available for free download! It is an English translation of a Russian textbook “Marijskij jazyk dlia vsiex”, but a) it is expanded [esp. the grammar notes] and b) it comes with AUDIO

All the Ugrofinists among you – including those still in the closet or in denial – should check it right now.

Perskie koty (po małych przeróbkach)

Próbując ocenić czyjąś wiarygodność, bacznie przyglądam się temu, co ma do powiedzenia w sprawach, o których ja sam wiem cokolwiek więcej. Jeśli widzę, że, mówiąc łagodnie, mija się z prawdą, albo, jak pisałem na tym blogu “pakuje puste”, to nie ufam mu (jej) odtąd wcale, zwłaszcza w kwestiach, o których pojęcie mam słabsze. Jak bowiem mógłbym zweryfikować czy i tam nie kręci?

I właśnie w wyniku takiego testu od wczoraj nie wierzę pani Anicie Piotrowskiej, która, jak wynika z Google’a jest jednym z bardziej znanych i uznanych polskich krytyków filmowych.

O co mi idzie?

Otóż wczoraj przed projekcją filmu “Nikt nie wie o perskich kotach” na kanale “Ale Kino” występująca w charakterze eksperta-“wprowadzacza” pani Piotrowska naopowiadała tyle niedorzeczności, że aż przykro było słuchać. To znaczy same stwierdzenia byłyby nawet zabawne, gdyby nie to, że pewnie przez część słuchaczy-oglądaczy zostaną wzięte za dobrą monetę. I niektóre irytujące mity/klisze myślowe funkcjonujące w Polsce na temat Iranu zostaną utrwalone. A szkoda.

Z poszczególnymi tezami na temat Iranu – ogólnej sytuacji, charakteru systemu politycznego nie będę polemizował, powiem jedynie tyle, że albo ja mieszkam w jakiejś potiomkinowskiej wiosce udającej tylko Teheran, albo panią Piotrowską ponosi fantazja i dziennikarska skłonność do “podkręcania” rzeczywistości. Dementuję zatem – przyjazd do Iranu nie wymaga szczególnej odwagi i nie wiąże się ze szczególnym ryzykiem. Nie grasują tu ludożercy, wilkołaki i dzikie bestie. Ludzie zajmują się swoimi sprawami, nie mówią szeptem i nie oglądają za siebie ze strachem.

Na marginesie, jeśli państwo jest “totalitarne” bo “mówi obywatelom co mają jeść, jak się ubierać i jak zachowywać” to praktycznie wszystkie nowoczesne państwa są w tym sensie “totalitarne” (bo kontrolują czego obywatele się uczą, jakich używek mogą używać [dopalacze! zakaz palenia!], czy nawet – co mogą jeść [kontrole sanitarne/weterynaryjne żywności/normy spożywcze etc]). Czepiam się oczywiście – rozumiem przecież, że znów chodzi o chusty, które w Iranie powinny być na głowach i alkohol, którego w głowach nie powinno być [eh, gdyby to rzeczywiście były najpoważniejsze irańskie problemy…] – ale irytuje mnie niedbałe formułowanie myśli i używanie słów bez refleksji nad tym, co też one znaczą.

A wracając do Polski – jeśli Anita Piotrowska wydała książkę w 1997, to powinna pamiętać (choćby i z opowieści starszych kolegów) jak wyglądało życie kulturalne w PRLu. A nie było to tak odległe, np. pod względem stosunku do muzyki rockowej, od sytuacji panującej teraz w Iranie (a pod wieloma względami Iran jest liberalniejszy!). Występującym w filmie muzykom nie grożą jakieś straszne konsekwencje (jeśliby tak było, to czy występowaliby pod własną twarzą i nazwiskiem?) – nie mają gdzie grać, mogą zostać zatrzymani za zakłócanie spokoju (sam bym wezwał straż miejską gdyby w moim bloku na Kaliskiej miał próby zespół heavy metalowy – wy nie?),  dostać grzywnę, oberwać od dzielnicowego, stracić instrumenty. Zgoda – uciążliwe, frustrujące, deprymujące. Ale nie róbmy z nich – jak to robi pani Piotrowska – nie wiadomo jakich miejskich partyzantów co to z miłości do muzyki Sigur Ros swój życia los kładą na stos…

Ale pozostawmy Iran na boku, bo zarzut braku znajomości  realiów polityczno-społecznych panujących w tym kraju – kiedy postawiony krytykowi filmowemu, w końcu nie iraniście – jest dużo mniej poważny niż zarzuty nieznajomości warsztatu (tj. wykorzystywanych w filmie środków technicznych) oraz niedostatku wiedzy na temat samego irańskiego kina. A je także można Anicie Piotrowskiej postawić.

Co do warsztatu – okiem laika (tj. moim) wyraźnie widać, że wszystkie sceny (poza szybkimi przebitkami ‘pod muzykę’) są aranżowane. Mówi o tym praca kamery, reakcje aktorów. Prosta sprawa, film nie aspiruje do tego by być dokumentem, czy nawet udawanym dokumentem. Tymczasem pani Piotrowska spekuluje nt. ‘ukrytej kamery’ w scenach aresztowania czy rozmowy w sądzie. Dla porządku – podczas tej pierwszej kamera przenosi się do wnętrza policyjnego samochodu, a bohatera drugiej – Nadera gra Hamed Behdad, jedyny naprawdę znany irański aktor obsadzony w tym filmie (swoją drogą, czy to nie zabawne, że wg wielu internetowych recenzji to właśnie Nader wypada najbardziej autentycznie?)… To naprawdę żaden problem zajrzeć przed występem na wikipedię czy żeby móc odróżnić kreację od relacji.

I tak płynnie przechodzimy do słabej orientacji w irańskim kinie. Chwalić Boga mamy 2010 rok – od pierwszego zachłyśnięcia się Kiarostamim i Machmalbafem minęło 10 czy 12 lat. Jak długo jeszcze można powtarzać w kółko te same frazesy o ‘pięknych kadrach’, ‘powolnym tempie’, ‘łagodnej poetyce irańskiego kina’ dodając tylko nowe tytuły (na ogół wciąż tych samych reżyserów) do wyliczanki? Czy nie wypadałoby wspomnieć o zarzutach stawianych od dawna, w tym także i Ghobadiemu (którego skądinąd bardzo cenię) o robienie kina “festiwalowego” z założenia obliczonego na zyskanie poklasku u zachodniego odbiorcy, a oderwanego od irańskich gustów? Czy nie wypadałoby mieć przynajmniej jakie takie pojęcie o tych corocznie produkowanych kilkudziesięciu irańskich filmach, które nie są pokazywane na europejskich festiwalach?  Prawda, większość to miałkie melodramaciki i głupawe komedyjki, ale są też filmy interesujące (np.  Abdolrezy Kahaniego – Bist ‘Dwadzieścia’; Hich ‘Nic’ ) – znalezienie większości z nich w internecie jest dość proste. Jeśli irańska publiczność Kiarostamich nie ogląda – a nie ogląda, o czym od dawna wiadomo – to czy nie wypadałoby się przyjrzeć, choćby po to, żeby później odwrócić się z niesmakiem, temu kinu, które w Iranie jest popularne?

I znów wtręt polski. Przyszła mi na myśl analogia. Na filmy Barei nasi intelektualiści z Bożej łaski zwykli kręcić nosem. Prymitywne, chłam, słaby warsztat. Tymczasem taki “Miś” jest nie tylko od “Barw Ochronnych”  (tytułem przykładu) chętniej oglądany, ale i przekazuje dużo więcej prawdy o Polsce. I otóż w Iranie powstaje całkiem sporo filmów (i seriali też), które można z rzeczonym “Misiem” porównać. Chciałoby się, oj chciałoby, by ich istnienie zostało dostrzeżone (postulat mało realny, bo tak jak i “Miś” są one dość hermetyczne – żeby zrozumieć komizm, trzeba dobrze znać realia).

Po wtręcie – podsumowanie.

Rozumiem, że pięciominutowa pogadanka przed filmem nie może i nie powinna przerodzić  się  w wykład nt. “Nieznane niedzielnym kinomanom aspekty irańskiej kinematografii” i nie może dawać odpowiedzi na wszystkie pytania,  jakie stawiam, ale od krytyka filmowego (a nie niedzielnego kinomana) można oczekiwać, by przynajmniej dobrze przygotował się merytorycznie, nie powielał w nieskończoność tych samych klisz, no i nie opowiadał banialuk o sprawach o których nie ma zielonego pojęcia.


Uff. Teraz o filmie:

“Nikt nie wie o perskich kotach” to nie do końca film. Albo inaczej – to film niedokończony. I fabuła i bohaterowie to jedynie zarysy, szkice prawdziwej , pełnokrwistej fabuły i bohaterów. To, co mamy, to kilka rozmów, kilka anegdot i kilka numerów muzycznych zlepionych w jedną całość przez  obecność pary głównych bohaterów wyciętych z kartonu, no i jedynej prawdziwej postaci,  to jest takiej o której da się cokolwiek powiedzieć, poza tym, że stoi w kadrze, a którą jest oczywiście jedyna nieprawdziwa postać – czyli wspomniany wyżej aktor.

Ta niby recenzja jest i jeszcze będzie raczej zgryźliwa, więc dla przeciwwagi powiem o tym, co mi się niezwykle spodobało. A spodobało mi się, że wyraźnie widać, że reżyser i operator Teheran dobrze znają i bardzo lubią. To jest w końcu miasto, gdzie już dosyć długo mieszkam, z którym się zdążyłem zżyć, choć jeszcze nie poznać. Miło mi powiedzieć, że te wszystkie przejścia montażowe i przebitki dobrze oddają klimat tego, co widzę codziennie. No i przebija z nich głęboka sympatia, czułość nawet. I nostalgia. Super.

Jedną z rzeczy najbardziej rzucających się w oczy w Teheranie jest ogrom biedy i nieszczęścia sąsiadujący z luksusem. Dobrze, że “perskie koty” zauważają tych ludzi śpiących na kartonach, te dzieci pracujące po 10 godzin dziennie, jednocześnie nie koncentrując się wyłącznie na nich. Szkoda, że spośród występujących w filmie artystów jedynie Hichkas zajmuje się  w tekstach czymś więcej niż sentymentalna samoanaliza.

Właśnie, muzyka, film przecież o niej. Niestety, z wyjątkiem Hichkasa i Rany Farhan nic do mnie nie przemówiło. Albo bylejakie albo infantylne albo żenujące. Zespół głównych bohaterów – bardzo, bardzo słaby. Cóż,  nietrafianie w mój słaby gust to nie grzech. Nie jest też wadą filmu, że traktuje o problemie, który mnie specjalnie nie wzrusza. To, że nie uważam, żeby brak możliwości dawania koncertów, głośnego grania i wyśpiewywania nastoletnich głupot po angielsku był czymś nad czym należy pochylić się z troską, nie znaczy, że ktoś inny tak uważać nie może.

Film zatem nie dla mnie, ale innym może się spodobać. Jedyne, co mnie troszkę niepokoi, to powielanie schematu “młodzi chcą żyć jak na zachodzie, chcą się bawić, chcą być wolni; a wredne władze im nie dają”. To duże uproszczenie i jedynie część obrazka. W dodatku część dużo mniej – moim zdaniem – interesująca. Bardziej niż ci co do nas podobni w stylu życia i gustach intrygują mnie bowiem ci, co do nas podobni nie są.

Szkoda że, jak widać choćby z recenzji na, powyższy schemat często przesłania obiektywne cechy działa,
a film podoba się nie sam w sobie, dlatego że dobry, ale dlatego, że “ci biedni ludzie są tak dzielni” albo, że został nakręcony “w tym strasznym Iranie, z narażeniem życia” i to jeszcze “przez reżysera, który takie piękne filmy zrobił”… Rozumiem, że nie sposób w stu procentach oddzielić dzieło od kontekstu w jakim powstawało, ale podstawą do oceny powinny być jego walory artystyczne, a nie okoliczności zewnętrzne (choćby nie wiem jak dramatyczne).

This is not an ex-blog…

… yet.

Yes, I know it’s been an awfully long time since I’ve last updated and I can’t really promise that the next post(s) will come shortly. I have half a dozen of unfinished posts waiting in the drafts section and half a thousand ideas lurking in my head, but no time to do much with the either group. It’s not a good thing not to have time to write, but on the other hand it is a good thing to have more important things to do in your life than writing a blog for a handful of readers.


In other news, if you happen to visit Kashan be sure not to miss the Handicraft Workshop on Molla Fathollah St. (go along the Alavi St. – the main street all the ‘traditional houses’ are accessed from – in the direction of city walls and turn left on the roundabout). It’s well-worth visiting and the people working the are extra nice. While we are at it –  English-language guidebooks to Esfahan (and environs incl. Kashan) and Fars province (Shiraz at al.) published by Rowzaneh are much more detailed than Lonely Planet. You can buy them at Shahr-e Ketab bookstores in Tehran.

Tehran by bus

I enjoy going around Tehran by bus – be it either line 11 (ie. my own legs) or a regular one. As wise people say – you can observe a lot by looking.  So what I do is go around town and look. And marvel. This is a sign I saw today when going to Meydan-e Arzhantin:

ورود به کابین راننده ممنوع
حتی شما دوست عزیز

vorud be kābin-e rānande mamnu’
hattā shomā dust-e aziz

It means: no entry to driver’s compartment (so far nothing special) even (for) you, dear friend.

Adorable, isn’t it?

Don’t be so ę-ą!

One of my many language-related interests is a certain focus on expressive vocabulary – those little words the meaning of which is so hard to describe, yet without them a sentence sounds bland. I mean by that the ideophones, the particles, the sound-symbolism…

Here, in this post’s title there’s one bit of expressive Polish for you, but first some explanations. As you probably know, Polish is unique among Slavic languages in that it has retained nasal vowels – a nasal /E/ written by ę, and a nasal /O/ written by ą (sic!).

The point is, these are not as much nasal as, say, the French nasal vowels. Since quite a long time our nasals are pronounced as a combination of regular oral vowel and a some kind of nasal sound (m, n, ng or a nasal glide; depending on what sounds come next – if you’re interested I can provide the examples later). Even more – ę at the end of the word is pronounced either with a slight hint of nasality only, or – more commonly – as a regular, oral e /E/.

An added twist is that in some rural (and proletarian) dialects, the nasality of “nasal” vowels has disappeared altogether. This means that if you pronounce them with no nasality in all positions (as I said before, ę normally loses nasality at the end of the word) you sound a bit boorish and uneducated. As a consequence, many people coming from lower social strata, who grew up without nasal vowels try hard to acquire them and -sometimes- overdo the nasality. This – in turn – makes them sound ostentatious, pretentious and “I-think-I’m-better-than-you”.

And this is where we get to this post’s title: “Nie bądź taki ę-ą / Don’t be so ę-ą” means “don’t be so stuck up, don’t insist so much on maintaining ‘proper’ forms”. Overdone ę and ą sounds apart from the “nouveau riche” effect described above (people betraying their origins by trying too hard to hide them) are also associated with the French (who have a reputation of being fancy-shmancy people) and our aristocracy (no longer with us, fortunately), and used often in mocking the speech of those groups.



Another stereotypical characteristic of posh aristocratic Polish was  r grasseye or Parisian r (they were usually educated in French), in place of normal Polish r which is pronounced as in Italian.

In writing (eg. in jokes) this pronunciation is represented by replacing r with h or – more commonly – ł (= English w), as in the following silly joke:

Count to his manservant:
Zasłałem łóżko = I made up my bed
To bardzo dobrze, panie hrabio = That’s very good, Mr. Count
Oj, nie bałdzo = Oh, not very much

What’s supposed to be funny here, you ask? The count’s last line has bałdzo instead of bardzo “very; very much; a lot”, which betrays that he speaks with that posh accent. Now, knowing this, let’s go back to his first line: zasłałem means “I made up (a bed)”, but with reversal of the count’s speech pattern we get zasrałem which means “I shat all over”.

Silly, I know, but I kind of like it.

Kto pyta…

Dziś stary post z nieaktywnego już bloga peterlinpl poddany pewnym poprawkom i uzupełnieniom.



Dyplomatycznie wybadałem ich stanowisko metodą  pytania wprost

– powiedzenie em-es-zet-owskie

Kto pyta… ten czasem błądzi. Podróżując po Azji Środkowej, Iranie czy innych rejonach świata czasem ma się niemiłe wrażenie, że choć niby wszyscy wszystko wiedzą, to każdy strasznie kręci. Siedzi sobie tubylec pod wiatą przystanku, podchodzisz, pytasz kiedy autobus. W odpowiedzi streszcza ci cały rozkład, bardzo uczynny i miły. Tylko potem okazuje się, że ostatnie połączenia zlikwidowano dziesięć lat temu.

Problem w tym, że dla wielu ludzi przyznanie się do niewiedzy (i to wobec cudzoziemca, który z definicji jest zagubionym dziwakiem potrzebującym pomocy) równa się niesprostaniu oczekiwaniom, utracie twarzy. Pyta mnie, znaczy – powinienem wiedzieć.

Sytuacje turystyczne to w tym tekście tylko pretekst – nie chodzi mi o dawanie na nie recepty, bo chyba takiej nie ma. Chciałbym raczej zwrócić uwagę na, chyba dość rzadko uświadamiane, duże zróżnicowanie sposobów w jakie poszczególne  kultury traktują pytania.

Otóż różnią się one między sobą nie tylko tym o co wypada pytać (np. u jednych grzecznie jest pytać o zarobki/wiek/stan cywilny świeżo poznaną osobę, u innych robić tak nie bardzo wypada a u innych wreszcie – bardzo nie wypada), ale i czy w ogóle się pyta. W kulturze w której nie wypada odpowiedzieć „nie wiem” – a zjawisko to można dojrzeć już na Bałkanach – ludzie grzeczni nie zadają pytań, na które rozmówca może nie znać odpowiedzi, typu „a co to za człowiek, ten tam?” tylko mówią „o, ktoś tam jest”. Różnica? Pierwsza wersja domaga się konkretnej odpowiedzi, więc skłania by ją na poczekaniu wymyśleć. Z kolei druga pozostawia rozmówcy swobodę – może powiedzieć „tak faktycznie, teraz widzę”, może „a, widziałem go już tu kilka razy, przyjeżdża na targ” może też „aaa, znam, znam, to taki-to-a-taki” – i w każdym przypadku będzie to sensowny wkład do rozmowy. Niczyja godność ani samoocena nie zostają naruszone.

Są też języki i kultury, np. australijskie, w których model prowadzenia dyskusji praktycznie nie przewiduje czegoś tak osaczającego jak bezpośrednie pytanie, które ma tam mniej więcej taką konotację emocjonalną jak u nas odpytywanie przy tablicy czy przesłuchiwanie (= naprawdę nic miłego). Co ciekawe, w wielu tamtejszych językach, odpowiedniki słów typu „kto?” „co?” „dlaczego?” znaczą w istocie „ktoś” „coś” „z jakiegoś powodu”. Nie „dlaczego to zrobiłeś?” tylko „zrobiłeś to z jakiegoś powodu”. Obowiązującą zasadą nie jest proszenie o konkretną informację, ale jedynie sygnalizowanie luk własnej wiedzy.


I uzupełnienie – dwukrotnie zetknąłem się z przejmującymi opisami życiowych trudności, czy wręcz tragedii, na jakie naraża rdzennych Australijczyków nieprzystawalność ich sposobu komunikacji do tego używanego przez otaczający ich zewsząd świat anglojęzyczny.

Po pierwsze, zaobserwowano podobno silną tendencję do przyznawania się przez zatrzymanych przez policję Aborygenów do czynów przez siebie nie popełnionych. Bycie przesłuchiwanym jest tak wielkim stresem ze względu na natarczywe pytania, oraz możliwość łamania kulturowych tabu (np. wymieniania imion osób nieżyjących, czego w większości kultur australijskich robić absolutnie nie wolno)- , że przyznanie się do czegokolwiek, byle tylko ten koszmar zakończyć, wydaje się sensownym rozwiązaniem. (Dochodzi do tego jeszcze wpojone przez lata przekonanie, że “biali i tak zrobią z nami co chcą” – ale to już kwestia pozajęzykowa)

Po drugie, wyczytałem gdzieś, że pośród Yolngu z Ziemii Arnhema (północna Australia) oczekiwana długość życia jest bardzo niska, bodaj około 50 lat, a przy tym większość ludzi umiera na stosunkowo łatwo wyleczalne (albo przynajmniej kontrolowalne) choroby typu gruźlica, cukrzyca czy chroniczne nadciśnienie; a wiele dzieci – z powodu infekcji, którym bardzo łatwo zapobiec. Rząd Australii od lat dotuje służbę zdrowia na terytoriach plemiennych, wysyła lekarzy i pielęgniarki, którzy przyjmują Yolngu za darmo, wyjaśniają podstawowe zasady higieny, przekazują lekarstwa, urządzają pogadanki, rozprowadzają broszury etc. Tylko że to niemal w ogóle nie działa. Yolngu słuchają uważnie zaleceń, ale się do nich nie stosują, a otrzymanych leków nie rozpakowują nawet – trafiają one albo do kosza na śmieci albo do rupieciarni. W wyniku tego większość lekarzy, którzy przyjeżdżają na te tereny powodowani chęcią pomocy, po jakimś czasie zaczyna uważać Yolngu za niebezpiecznych idiotów, którzy narażają życie własnych dzieci, a swoją pracę wśród nich za absolutnie pozbawioną sensu…

Okazuje się jednak, że problem, a przynajmniej duża jego część leży w języku. Yolngu są dość odizolowani od świata zewnętrznego i angielski znają dużo słabiej niż twierdzą, co oczywiście odbija się na zrozumiałości zaleceń lekarskich. Po drugie, przyznanie, że się czegoś nie rozumie mogłoby przez tych miłych ludzi, którzy chcą pomóc, być odebrane jako niewdzięczność, więc Yolngu się nie przyznają.

Później sprawy komplikują się jeszcze bardziej, bo część pielęgniarek i lekarzy zaczyna być kształcona spośród samych Yolngu, więc problemu komunikacji nie ma… Tyle że pozostaje problem kształcenia. Pielęgniarki Yolngu potrafią wyliczyć wiele rodzajów bakterii i rozwiązywać testy wiedzy medycznej, ale nie mają zielonego pojęcia np. jak działa antybiotyk. Nauczono ich formułek, których nie rozumieją. Zatem w obliczu choroby wciąż odwołują się do tego, co znają – medycyny tradycyjnej.

Istnieje od niedawna program prawdziwej edukacji medycznej prowadzony w Yolngu Matha (język Yolngu), który ma szansę poprawić sytuację, ale nie jest to takie proste…


A teraz, mała rewelacja dla tych, których dziwią czy śmieszą historie o ludziach mówiących “tak” dla świętego spokoju i nie przyznających się, że czegoś nie rozumieją, chociaż od tego zależy ich życie: ten sam mechanizm działa i u nas! Przypomnijmy sobie rozmowy z doradcą kredytowym czy inwestycyjnym, ubezpieczycielem, konsultantem sprzedaży firmy telekomunikacyjnej…  Kto czyta ze zrozumieniem wszystkie podpisywane dokumenty i dokładnie wie, na co się godzi? Czy nie jest tak, że większość ludzi przyjmuje w takich sytuacjach albo strategię “skoro pan/pani mówi że tak będzie najlepiej…” albo w wariancie negatywnym – “nie, nie chcę, nie potrzebuję, nie bo nie”?